Ιαν
11

Μήτις

Μήτις[1]

Η αρχαιοελληνική Θεότητα της Πολύστροφης Νόησης

Η Μήτις, ως νοητική κατηγορία, περιγράφει τα γνωστικά, διανοητικά και ψυχολογικά στοιχεία που αφορούν την παραγνωρισμένη μορφή νόησης και σκέψης από τα επίσημα εγχειρίδια και τον (δυτικό) λόγο περί νοημοσύνης. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρουν οι Vernant – Detienne (1993, σ. 12) στο βιβλίο τους «Μήτις. Η πολύτροπη νόηση στην Αρχαία Ελλάδα»: «Η μήτις είναι μια μορφή νόησης και σκέψης, ένας τρόπος γνώσης˙ προϋποθέτει ένα περίπλοκο, αλλά πολύ συνεκτικό σύνολο νοητικών στάσεων, διανοητικών συμπεριφορών, που συνδυάζουν την όσφρηση, την οξυδέρκεια, την προβλεπτικότητα, την ευστροφία πνεύματος, την προσποίηση, την καπατσοσύνη, την επαγρύπνηση, την αίσθηση της ευκαιρίας, διάφορες επιδεξιότητες, μια μακρόχρονη εμπειρία˙ εφαρμόζεται σε φευγαλέες, ασταθείς, μπερδεμένες και αμφίλογες πραγματικότητες, που δεν προσφέρονται ούτε για συγκεκριμένη μέτρηση, ούτε για ακριβή υπολογισμό, ούτε για αυστηρό διαλογισμό.»Τη συναντούμε στο Ολύμπιον πάνθεον, στις μεταμορφώσεις του Δία, στη σαγήνη της Αφροδίτης, στην τεχνική του Ηφαίστου, στον κερδώο Ερμή, στις κυκλωτικές προσεγγίσεις και στους στρατηγικούς σχεδιασμούς της Αθηνάς. Τη συναντούμε επίσης, στους ρήτορες, τους δημαγωγούς και τους σοφιστές, στους μύθους του Αισώπου, στα Ομηρικά έπη μέσα από την εμβληματική φιγούρα του Οδυσσέα,  στον ιδιωτικό βίο των αρχαίων Ελλήνων. Με άλλα λόγια, η Μήτις, ως πολύτροπη και πολύστροφη νόηση (άρα ως έμπρακτη εκδήλωση της νοημοσύνης ή της ευφυΐας), ή και δόλος, συνδέεται καταρχάς με τον τεχνικό πολιτισμό και την παραγωγή αγαθών (εμβληματικά, με όρους αρχαιοελληνικής μυθολογίας ο Ήφαιστος ή ο Προμηθέας, ως παραγωγοί τεχνικών εργαλείων, που μεσολαβούν, ως πολιτισμικοί ενισχυτές της ανθρώπινης δράσης, μεταξύ του ανθρώπου και του αντίξοου φυσικού περιβάλλοντος). Επίσης, όμως η μήτις συνδέεται με την κοινωνική και πολιτική υπόσταση του ανθρώπινου ατόμου, ως κατεξοχήν κοινωνικού όντος, δηλαδή με τη ρύθμιση των κοινωνικών σχέσεων μέσω λόγου, επιχειρημάτων και γοητείας με την ευρύτερη σημασία του όρου˙ ή ακόμα, με την εμπορική και πολιτική διαπραγμάτευση μεταξύ αντίπαλων ή και εχθρικών (κάποτε και εμπόλεμων) ατομικών και συλλογικών συμφερόντων (στη μυθολογία: Δίας, Αθηνά, Ερμής, Αφροδίτη…).

Μιλώντας λοιπόν για τη Μήτιδα, δεν μπορούμε να μην αναρωτηθούμε για το ρόλο της στη σύγχρονη Ελλάδα και στον τρόπο σκέψης του σύγχρονου Έλληνα, μέσα από το παράδειγμα του Θεάτρου Σκιών, ήδη επί Τουρκοκρατίας, στο τρίπτυχο Μπαρμπα – Γιώργος – Καραγκιόζης – Χατζηαβάτης. Προφανώς, η μήτις από μόνη της, χωρίς άλλη ηθικοπολιτική θεμελίωση, στην ακραία της μορφή, μπορεί να γεννά φαινόμενα γενικευμένης αρπαχτής, «ο κλέψας του κλέψαντος» κλπ., ενώ από την άλλη, μπορεί να γεννά πολυμήχανους νόες, που κατασκευάζουν «δούρειους ίππους», οι οποίοι στρέφονται κατά των αντιπάλων και τελικά τους νικούν.

Τι εκπροσωπεί λοιπόν ο Μπαρμπα – Γιώργος; Τη δύναμη! Από ποιο μέρος κατάγεται; Από τη Ρούμελη. Θα λέγαμε ότι είναι περισσότερο «Καραϊσκάκιος τύπος», παρά Κολοκοτρωνέικος˙ πολέμαρχος, οξύς, αλλά και πονηρός, κάποτε και συμβιβαστικός.

Τι εκπροσωπεί ο Χατζηαβάτης; Τον εξυπηρετικό δούλο! Εκείνον που ελίσσεται πάντα πονηρά και επιβιώνει (ως άτομο), που σκύβει, που προσκυνάει την εκάστοτε εξουσία, με λογική και ψυχοσύνθεση υποτακτικού. Άρα, εφόσον ελίσσεται «κινείται πλάγια», ποτέ ευθεία. Για τους λόγους αυτούς, θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε ότι διαθέτει μήτιδα. Διαθέτει όμως; Η πραγματική μήτις χειρίζεται όλα αυτά τα «κόλπα» και επικαλείται την πονηριά, ακριβώς για να βγαίνει από τη δύσκολη κατάσταση την οποία ο Χατζηαβάτης θεωρεί ως δεδομένη και οριστική: την πολιτική και κοινωνική του υποτέλεια. Σε μια αντιπαράθεση, η μήτις επιστρατεύεται από τον πιο αδύναμο, όχι απλώς για να επιβιώσει, αλλά για να υπερισχύσει, άρα να επικρατήσει. Αλληγορικά: ο Δαυίδ δεν επιστρατεύει την μήτιδα και τα κόλπα της για να γλυτώσει από τα χέρια του Γολιάθ, αλλά για να τον νικήσει. Η μήτις δεν είναι δουλοπρεπής και εθελόδουλη. Δεν σκύβει, δεν προσκυνάει, δεν πείθεται, δεν υποτάσσεται, παρά μόνο αν χρειαστεί και αποκλειστικά για λόγους τακτικής. Η μήτις καιροφυλακτεί, σε κάνει να πιστέψεις πως δεν μπορεί να τα καταφέρει, για να νικήσει, στρέφοντας εναντίον σου την ίδια σου την αλαζονεία. Η μήτις δεν επαναπαύεται, ακόμα κι όταν ξεκουράζεται. Πάντα επαγρυπνά. Από την οπτική αυτή λοιπόν, η μήτις δεν χαρακτηρίζει από πολλές απόψεις την περίπτωση του Χατζηαβάτη.

Αντίθετα, μας φέρνει στον νου τον ανιψιό του Μπαρμπα – Γιώργου, τον Καραγκιόζη. Ο Καραγκιόζης, φοβάται την εξουσία, αλλά σε αντίθεση με τον Χατζηαβάτη δεν προσκυνά, αλλά αντιτάσσεται σε αυτήν. Διακρίνεται από έναν πραγματισμό, που ανάλογα με τις περιστάσεις, μπορεί να γίνει κυνικός, αρπαχτικός, ακόμα και δουλικός. Εντούτοις, μέσα στη φτώχεια του και παρά τα τεχνάσματα και την κατεργαριά του, όπως στην ιστορία «ο καραγκιόζης φούρναρης», παραμένει πέραν από καταφερτζής, ψυχικά ακέραιος και πάντα ανεξάρτητος. Επικαλούμενος την μήτιδα, καταφέρνει όχι απλώς να επιβιώνει, αλλά και να διατηρεί την «αναρχική» πολιτική του στάση (με την κυριολεκτική σημασία της λέξης και όχι με τις μικροπολιτικές προεκτάσεις που έχει πάρει σήμερα), παραμένοντας στο φρόνημά του αδούλωτος.

Οι σημερινές διαπραγματεύσεις μεταξύ της καταχρεωμένης, μνημονιόπληκτης χώρας μας και των διεθνών τοκογλύφων ή δανειστών που πολιτικά υποστηρίζονται από μια πανίσχυρη Γερμανία και τους συμμάχους της, απαιτούν σίγουρα από τους Έλληνες πολιτικούς διαπραγματευτές την κινητοποίηση των δυνατοτήτων μιας «μήτιδας» ικανής να ανταπεξέλθει στις πιέσεις των ισχυρών της Ευρώπης, τόσο στο πεδίο των διαπραγματεύσεων, όσο και στο πεδίο της αναγκαίας παραγωγικής ανασυγκρότησης.

Δημοσιεύτηκε στην Ποντιακή Γνώμη


[1] Σημαίνει μια ιδιαίτερη μορφή νόησης, μια φρόνηση σε μόνιμη εγρήγορση˙ ως κύριο όνομα, δηλώνει μια γυναικεία θεότητα, κόρη του Ωκεανού. Πρώτη γυναίκα του Δία, μόλις μένει έγκυος στην Αθηνά, την καταπίνει ο άντρας της, αφού η ίδια έχει μετατραπεί σε μια σταγόνα νερό, για να τον πείσει για μια από τις βασικές ιδιότητες της, εκείνην της μεταμόρφωσης.  Εγκαθιστώντας την στα βάθη της κοιλιάς του, ο Δίας αφενός τερματίζει τη μυθολογική σταδιοδρομία μιας θεότητας, αφετέρου καταπίνοντας την, αφομοιώνει όλες τις βασικές τις ιδιότητες, καθίσταται δηλαδή παντοδύναμος. Ο δόλος ενσωματώνεται έτσι στους αρχέγονους μύθους περί εξουσίας, συνεπώς περί πολιτικού αγώνα.

, ,



Προσθέσετε απάντηση